In gesprek met Marita Rigter-Roodhart, ervaren functioneel beheerder burgerzaken bij BEL gemeenten (Blaricum, Eemnes en Laren)
Vier decennia in het vak geeft zelden alleen historisch inzicht. Het geeft ook een zeldzaam perspectief op hoe fundamenteel ons werk in burgerzaken is veranderd: van papieren persoonskaarten en decentrale uitvoering tot een sterk gedigitaliseerd en steeds verder gespecialiseerd werkveld.
Marita werkt al sinds 1985 in de gemeentelijke wereld en begon haar loopbaan in de praktijk van burgerzaken toen digitalisering nog in de kinderschoenen stond. Wat toen handwerk was, is nu grotendeels systeemgestuurd geworden. “Nu is alles al gedigitaliseerd,” zegt ze nuchter.
Achter die constatering schuilt geen eenvoudige vooruitgangslogica. Dit is een verhaal van verschuivende kennis, veranderende rollen en een groeiende afhankelijkheid van systemen.
De evolutie van burgerzaken is in Marita’s loopbaan tastbaar in elke fase aanwezig geweest. Ze werkte in de tijd van de persoonskaart en kende nog opleidingen als BBN (Bevolking, Boekhouding en Nationaliteitenrecht), waarin de basis van het vak diep werd aangeleerd. Later kwamen nieuwe systemen, nieuwe structuren en uiteindelijk de overgang naar landelijke en regionale standaarden zoals de GBA.
Die transities brachten vooruitgang, maar ook verlies. Waar medewerkers vroeger een breed takenpakket hadden: van militaire zaken tot vreemdelingenzaken en zelfs uitzettingen, is het werk gaandeweg opgesplitst en gecentraliseerd.
‘Je bent bepaalde taken kwijtgeraakt, aldus Marita. Maar ja, daarna heb je nieuwe uitdagingen.’
Die verschuiving heeft burgerzaken efficiënter gemaakt, maar ook smaller. De variatie in het werk is afgenomen, terwijl de diepgang per onderdeel juist toenam.
Een terugkerend spanningsveld is de vraag of digitalisering het werk bij gemeenten beter heeft gemaakt. Het antwoord is dubbel.
Enerzijds is het werk voor burgers en medewerkers eenvoudiger geworden. Systemen sturen gebruikers door processen heen, waardoor fouten minder snel gemaakt worden. Anderzijds ziet Marita een duidelijke verschuiving in vakkennis.
‘Het is een soort kunstje geworden, je volgt de buttons en je kan bijna niet meer fout gaan.’
Daar zit voor haar precies het risico: minder inhoudelijke kennis bij medewerkers. Waar vroeger diep begrip nodig was om processen te doorgronden, is dat nu minder vanzelfsprekend. Ze ziet dat vooral in de nieuwe generatie, waar kennis van oudere systemen zoals de persoonskaart langzaam verdwijnt.
‘Over vijf tot tien jaar ben je die oude kennis gewoon kwijt.’
De schaalvergroting binnen gemeenten en de samenwerking in constructies zoals KCC hebben geleid tot verdere specialisatie. Dat heeft voordelen: medewerkers kunnen zich verdiepen en processen worden consistenter ingericht.
Maar het kent ook een keerzijde. Marita mist de variatie van vroeger, waarin één medewerker meerdere domeinen bediende. “Ik vind het leuk om meer dingen te weten en te kunnen doen,” zegt ze. “Dat wordt steeds minder.”
Specialisatie brengt daarbij kwetsbaarheid met zich mee. Organisaties zijn afhankelijker geworden van specifieke kennisdragers, terwijl die juist schaarser worden.
Een van de meest urgente observaties van Marita is het gebrek aan structurele kennisborging. Op dit moment wordt kennis vooral via vraag-en-antwoord overgedragen, zonder systematische vastlegging.
Dat maakt organisaties kwetsbaar. Zeker in een omgeving waar personeelswisselingen toenemen en waar burgerzaken minder vaak een “levenslange specialisatie” is geworden.
‘Als niemand het straks meer weet, dan ga je vastlopen.’
Het risico is niet alleen operationeel, maar ook inhoudelijk: verkeerde interpretaties van processen of verlies van historisch opgebouwde expertise.
Volgens Marita is de basis van digitalisering in burgerzaken grotendeels gerealiseerd. De focus ligt niet meer op het automatiseren van kernprocessen, maar op optimalisatie en gebruiksgemak.
Tegelijkertijd zijn er nog steeds processen en systemen die niet optimaal op elkaar aansluiten. Vooral in de samenwerking tussen systemen ziet ze beperkingen. De koppelingen zijn vaak éénrichtingsverkeer, waarbij informatie wel wordt weggeschreven maar nog niet altijd terugvloeit.
De praktijk laat nog een gefragmenteerd landschap zien: meerdere systemen naast elkaar, elk met hun eigen logica en beperkingen.
Dat maakt goede datamanagement en inzicht in data uitdagend. Voor managementinformatie en selecties wordt gebruikgemaakt van tooling. Maar ook hier is sprake van fragmentatie en afhankelijkheid.
Dashboards zijn niet altijd direct beschikbaar binnen de primaire systemen, waardoor medewerkers moeten schakelen tussen omgevingen en kennisdomeinen. Dat maakt het werk minder efficiënt en soms ook minder toegankelijk.
De behoefte aan betere data integratie is duidelijk aanwezig, maar wordt volgens Marita vaak beperkt door prijs, budget en prioritering bij gemeenten.
In veel gemeenten zitten gegevens nu “vast” in losse applicaties (bijvoorbeeld burgerzaken, vergunningen, sociale zaken). Die systemen zijn sterk met elkaar verweven, waardoor veranderingen duur en ingewikkeld zijn. Common Ground is een Nederlandse visie en architectuur voor hoe gemeenten hun informatievoorziening en IT-systemen organiseren.
Marita ziet daarin een duidelijke potentie: minder afhankelijkheid van gesloten systemen, meer flexibiliteit en betere samenwerking tussen applicaties.
Tegelijkertijd klinkt er ook scepsis. De huidige praktijk van koppelingen en standaarden maakt integratie nog steeds complex en kostbaar. Verschillende leveranciers hanteren eigen benaderingen, waardoor echte interoperabiliteit nog niet vanzelfsprekend is.
“Waarom spreken we niet gewoon dezelfde taal?” vraagt ze zich hardop af. Die vraag raakt de kern van de frustratie: de techniek kan veel, maar afspraken en standaarden moeten worden omarmt door alle partijen.
Over kunstmatige intelligentie is Marita voorzichtig optimistisch. Ze ziet kansen, vooral in ondersteuning van medewerkers, bijvoorbeeld bij het schrijven van begrijpelijke teksten en het toegankelijk maken van informatie.
Maar ze benoemt ook direct de keerzijde: veiligheid en vertrouwen. Gemeenten werken met gevoelige persoonsgegevens en dat vraagt om zorgvuldigheid. De adoptie van AI roept vragen op over privacy, governance en menselijke controle. “Je moet zorgen dat het veilig blijft,” stelt ze.
Daarnaast ziet ze een risico in het gedrag van medewerkers zelf: minder bewustzijn van de impact van dataverwerking. Niet uit onwil, maar door gebrek aan scherpte in wat het betekent om met persoonsgegevens te werken.
Wat zou Marita dan veranderen als ze volledige vrijheid had? Het antwoord is concreet: meer integratie, meer koppelingen en meer ruimte voor samenwerking tussen systemen.
Niet meer losse oplossingen, maar een ecosysteem dat met elkaar samenwerkt. De realiteit blijft echter weerbarstig. Budgetten zijn beperkt, capaciteit is schaars en gemeenten lopen vaak achter op technologische ontwikkeling. Daardoor ontstaat een structurele spanning tussen wat mogelijk is en wat daadwerkelijk wordt geïmplementeerd.
Het verhaal van Marita is geen verhaal van nostalgie. Het is een realistische analyse van een vakgebied dat volwassen is geworden in digitalisering, maar nog zoekt naar balans.
Balans tussen:
De komende jaren wordt die balans alleen maar belangrijker. Niet alleen omdat technologie verder versnelt, maar omdat de menselijke factor zoals kennis, bewustzijn en samenwerking bepalend blijft voor de kwaliteit van publieke dienstverlening.
Of zoals Marita zegt:
‘Systemen kunnen veel oplossen, maar niet alles wat verloren gaat in kennis, ervaring en verbinding.’
De vraag is niet of burgerzaken verder digitaliseert.
De vraag is of we nog begrijpen wat er verdwijnt terwijl we dat doen.
Marita Rigter-Roodhart, Functioneel beheerder burgerzaken bij BEL gemeenten
