Common Ground gaat niet over ICT, maar over eigenaarschap

Van leverancier als oplossing naar gemeente als opdrachtgever

Het traditionele model van gemeentelijke automatisering was lange tijd overzichtelijk. Leveranciers ontwikkelden systemen waarin gemeenten hun processen konden onderbrengen. Dat werkte goed zolang systemen vooral afzonderlijke taken ondersteunden.

‘Als gemeente kocht je vroeger een systeem. De leverancier leverde het product en zorgde ervoor dat het werkte. Als er problemen waren, ging je het gesprek aan met de leverancier. Dat model heeft lang gefunctioneerd, zegt Lazo.’

De digitale werkelijkheid is vandaag de dag veranderd. Gemeenten zijn genoodzaakt om meer samen te werken, inwoners verwachten integrale dienstverlening en maatschappelijke vraagstukken stoppen niet bij organisatorische grenzen.

Daardoor ontstaat een nieuwe afhankelijkheid. Niet alleen de vraag welk systeem wordt gebruikt is relevant, maar vooral wie bepaalt hoe informatie zich door de overheid beweegt.

“Het doel van Common Ground is nooit geweest om open source te worden. Het gaat erom dat gemeenten regie hebben over hun eigen gegevens.”

Geen IT-project, maar organisatieverandering

De grootste uitdaging van Common Ground ligt bij de manier waarop gemeenten georganiseerd zijn. 

‘Common Ground vraagt om een totale paradigmaverschuiving. Gemeenten moeten nu anders kijken naar hun informatievoorziening, zegt Lazo.’

Waar vroeger de applicatie vaak het vertrekpunt was, zal de maatschappelijke opgave centraal komen te staan. Welke informatie heeft een gemeente nodig om haar inwoners beter te helpen? Welke gegevens moeten beschikbaar zijn om samen te werken? En welke digitale voorzieningen zijn daarvoor nodig?

Dat vraagt ook een andere positie van informatievoorziening binnen gemeenten. “Informatievoorziening is geen kostenpost. Het is een middel waarmee gemeenten hun ambities kunnen realiseren,” aldus Lazo.

Daarmee wordt digitalisering een onderwerp voor bestuur en directie. Niet omdat bestuurders technische experts moeten worden, maar omdat digitale keuzes steeds vaker invloed hebben op publieke waarde.

Regie nemen betekent niet alles zelf doen

“Als iets jouw huis is, laat je ook niet iemand anders bepalen hoe het ingericht moet worden.”

Regie gaat niet over zelf bouwen, maar over zelf bepalen. Een gemeente hoeft geen softwareleverancier te worden maar zij moet wel eigenaar zijn van de visie, de standaarden en de manier waarop de digitale basis zich ontwikkelt. Dat vraagt ook om een andere relatie met marktpartijen.

Leveranciers blijven nodig, in een rol waarin zij waarde toevoegen boven op een gezamenlijke basis. Volgens Lazo betekent dit niet dat er minder ruimte komt voor leveranciers, maar dat de spelregels veranderen.

‘De koek is groot genoeg voor iedereen. Alleen verandert de manier waarop partijen hun waarde leveren.’

Samenwerken zonder autonomie te verliezen

Voor kleinere gemeenten lijkt de beweging naar meer digitale regie soms een nog grotere uitdaging. Niet iedere organisatie beschikt over dezelfde kennis, capaciteit of middelen.

Juist daarom is samenwerking hard nodig. “Een kleine gemeente kan onmogelijk alle expertise zelf organiseren. Maar tien kleine gemeenten samen zijn net zo sterk als één grote gemeente.”

Door samenwerking nemen gemeenten gezamenlijk verantwoordelijkheid voor onderdelen die groter zijn dan één organisatie. De ene gemeente kan kennis hebben over architectuur, een andere over contractmanagement en weer een andere over beheer of ontwikkeling.

‘Het gaat erom dat iedereen vanuit zijn eigen kracht bijdraagt aan een gezamenlijke oplossing, aldus Lazo. Maar samenwerking ontstaat niet vanzelf. Zonder duidelijke afspraken dreigt opnieuw versnippering.’

“Je moet duidelijk hebben wie verantwoordelijk is voor de code, wie kwaliteit bewaakt, en hoe ontwikkelingen worden gedeeld en hoe standaarden worden geborgd.”

De grootste bedreiging: wachten

Een aantal gemeenten wachten liever totdat standaarden volledig zijn uitgewerkt en oplossingen bewezen zijn. Volgens Lazo bestaat het perfecte moment niet.

En toch wordt de discussie over Common Ground nog steeds vaak gevoerd in termen van architectuur, standaarden en systemen. Eigenlijk ligt daaronder een veel fundamentelere vraag.

Willen gemeenten eigenaar zijn van hun digitale toekomst? Die vraag raakt aan de kern van lokaal bestuur. Elke gemeente die zelfstandig verdergaat met eigen oplossingen, vergroot de complexiteit.

‘Het probleem is niet dat gemeenten niet willen samenwerken, besluit hij op dit punt. Het probleem is dat samenwerking nog onvoldoende georganiseerd is.’

De bestuurlijke keuze achter Common Ground

Gemeenten willen zelfstandig kunnen handelen, begrijpelijk, maar maatschappelijke en digitale vraagstukken vragen steeds vaker om gezamenlijke oplossingen. Het gaat niet om 342 losse stemmen. Het gaat om 342 gemeenten die samen afspraken maken over een digitale basis waar iedereen op kan bouwen.

Common Ground vraagt niet in de eerste plaats om nieuwe technologie, maar om bestuurlijk leiderschap. De toekomst van de digitale overheid wordt niet bepaald door de systemen die gemeenten aanschaffen. Maar door de keuzes die wij gezamenlijk durven maken.

Drie lessen voor gemeenten:

1. Behandel informatievoorziening als een strategisch onderwerp. Digitale keuzes zijn allang geen technische keuzes meer. Ze bepalen in welke mate gemeenten hun maatschappelijke doelen weten te realiseren.

2. Organiseer eigenaarschap gezamenlijk. Niet iedere gemeente hoeft alles zelf te kunnen, maar gemeenten moeten samen verantwoordelijkheid nemen voor hun digitale fundament.

3. Wacht niet op perfectie. De digitale overheid blijft zich voortdurend ontwikkelen. Gemeenten die vandaag beginnen met samenwerken, leggen de basis voor de toekomst van morgen.

Common Ground biedt gemeenten een zeldzame kans: niet langer toeschouwer te zijn van hun eigen digitale toekomst, maar er weer eigenaar van te worden. Wie die kans grijpt, bouwt niet alleen aan betere systemen, maar aan een sterkere, wendbaardere overheid, een overheid die zelf bepaalt hoe zij haar inwoners het beste dient.

Wil je meepraten over Common Ground? Word lid van de Common Ground Community en sluit je aan.